Stanisław Franciszek Michalski – Iwieński (1881 – 1961): autor, tłumacz, publicysta, wydawca, polityk, indolog, językoznawca, wykładowca uniwersytecki, doktor Uniwersytetu Wiedeńskiego, docent Uniwersytetu Łódzkiego:

Stanisław Franciszek Michalski – pseudonim Iwieński czasem również: Alfred Iwieński, urodził się dnia: 29 stycznia 1881 w Tarnogrodzie jako drugie dziecko doktora medycyny Seweryna Wilhelma Michalskiego (1846-1894) i Stanisławy Marii ze Smulskich vel Smólskich (1851 – 1941), żonaty z Jadwigą Teresą Zaborowską (1891 – 1946). Jego rodzeństwem byli: Maria Irena (1878 – ?), Helena Katarzyna (1882 – 1961), Tadeusz Andrzej (1883 – ?), Tadeusz Seweryn (1888 – 1889), Jan Korneliusz (1889- 1945), Witold Filip Józef (1893 – 1963).

Ojciec, Seweryn Wilhelm Michalski, lekarz w Tarnogrodzie, cieszył się zaufaniem zawodowym i społecznym. Zajmował stanowisko lekarza administracyjnego a później lekarza miejskiego w Tomaszowie Lubelskim. Był człowiekiem zamożnym. Zmarł młodo, mając zaledwie 48 lat. Rodzina spieniężyła majątek przeznaczając fundusze na osiedlenie się w Warszawie
i stypendia dla swych członków.

Stanisław Franciszek Michalski do szkół średnich uczęszczał w Zamościu, Radomiu i Warszawie, maturę uzyskał w Białej Siedleckiej w roku 1904, studia rozpoczyna na Uniwersytecie Warszawskim, po wybuchu Strajku Szkolnego w 1905 zostaje nauczycielem prywatnym i korepetytorem. W roku 1908 wyjechał do Wiednia by rozpocząć studia z filologii indyjskiej i językoznawstwa, indoeuropejskiego u Leopolda von Schroedera (1851- 1920), indologa na Uniwersytecie Wiedeńskim – pierwszego tłumacza Bhagawadgity z sanskrytu na język niemiecki, badacza pochodzenia i znaczenia mitów oraz Paula Kretschmera (1866 – 1956), profesora językoznawstwa porównawczego na tymże uniwersytecie Wiedeńskim.

SM już w roku 1910, będąc jeszcze studentem wiedeńskim, wydaje w Warszawie, w założonym przez siebie Wydawnictwie Książek Naukowych: „Ulthima Thule”, tłumaczenie na język polski Bhagawadgity czyli Pieśni o Bogu, poematu filozoficznego indyjskiego. Co wymownie świadczy o jego wielkim talencie.

Swobodnie pracuje naukowo i literacko w językach: niemieckim, francuskim, rosyjskim, angielskim, włoskim, oraz łacinie i językach wschodnich: sanskryckim, palijskim. 

Autor powieści: Najwyższa droga (1909), wydanej pod pseudonimem: Alfred Stanisław Iwieński, tłumacz literatury światowej: Fizyka miłości, Ramy de Goromont’a (1911), Wola i powodzenie, O. Swetta – Mardena (1911), Pani Bovary, G. Flauberta (1912), Buddyzm, Rhysa Dawidsa (1912), 

W roku 1912 uzyskuje stopień doktora nauk filozoficznych w zakresie orientalistyki za pracę:  Krisna im Mahabharata (Pojęcie Kryszny, Boga najwyższego w poemacie epickim Mahabharata). Studiuje przez semestr na uniwersytecie w Getyndze – Indianistykę. Tłumaczy i wydaje: Młyn życia, W. Ostwalda (1913), 1812 Wieczny sen, Sophus Michaelisa (1913) oraz przekłady z języków wschodnich: Hymny Rigwedy – Czterdzieści pieśni Rigwedy (1912), Upaniszady (1913). Pod koniec 1912 wraca do Warszawy. 

Wykłada w: „Towarzystwie Kursów Naukowych” później zwanej Wolna Wszechnica Polska (WWP), walczy o organizacje Bibliotek Publicznych jako warsztatów pracy naukowej: Jaka powinna być biblioteka publiczna w Warszawie (1912).

Lata 1914-1919 spędza w Szwajcarii pracując nad przekładem: Zarysu gramatyki porównawczej języków indoeuropejskich, A. Meillet’a (1919), co było wielkim i znaczącym przedsięwzięciem dla językoznawstwa w Polsce. Wraca do Warszawy, wykłada na WWP publikując wiele prac publicystycznych, m.in Walka o Polskę (1919 – 1923) – program ideowo-polityczny dla kształtującego się państwa.

Lata 20. i 30. są pełne twórczej pracy literacko – naukowej, redakcji, tłumaczeń, badań nad językiem palijskim i sanskrytem. Publikuje tłumaczenia m.in.: Śmierć, Maurycy Materlinck (1921), przekłady: Ramajana – Tęsknoty Ramy (1920), Bhagawadgita, Atmabodha – traktat wedantyczny Śankary (1923), Upaniszady (1924 i 1929), O naśladowaniu Chrystusa, Tomasz a Kempis (1923), Dhammapada – ścieżka prawdy (1925), Pisma wszystkie Piotra Skargi t. 1-5,  wraz z A. A. Kryńskim (1923-1930), wydane we własnym wydawnictwie Ultima Thule, unikat wydawniczy i antykwaryczny wydany znacznym kosztem z licznymi drzeworytami, inicjałami, marginaliami.

Teksty wydawał w Wydawnictwie Ultima Thule lub u brata: Jana (Korneliusza) Michalskiego, księgarza, wydawcy, współwłaściciela Księgarni Wydawniczej Trzaska, Evert i Michalski (TEiM) w Warszawie w tymże wydawnictwie.

Wydawnictwo (TEiM) od roku 1925 zaczyna przygotowania do napisania nowej polskiej encyklopedii. SM pragnął objąć redakcję tego przedsięwzięcia, veto zgłosił współwłaściciel (TEiM) Władysław Trzaska, wtedy SM postanawia wydać własną wielotomową Encyklopedię – jej napisanie – sam był redaktorem i autorem większości haseł- wypełnia mu czas. Pierwszy tom Encyklopedii Powszechnej Ultima Thule zostaje wydany zeszytami od roku 1927, cały 1 t. ukończył w 1930. Napisał blisko 40 tys. haseł doprowadzając pracę do hasła – Szymonowicz, tom 10 (1939). Po wojnie nie kontynuował pracy.

Encyklopedia zawierała hasła zbyt opisowe, polemiczne a czasem nawet wręcz stronnicze, co naraziło go przynajmniej w jednym wypadku na sprawę sądową o zniesławienie. 

Lata okupacji Hitlerowskiej spędza w Warszawie jest nauczycielem prywatnym i pracuje naukowo nad Rigwedą, pisze: Historię Literatury indyjskiej, która wraz z innymi rękopisami np. pracami o Mahabharacie oraz filozofii Samkhya i wielojęzyczną 6 tysięczną biblioteką w tym 3 tysięczną biblioteką indianistyczną zbieraną przez 40 lat oraz mieszkaniem przy
ul. Wawelskiej 40, spłonęła w Powstaniu Warszawskim.

W r. 1945 przenosi się do Łodzi, obejmuje stanowisko samodzielnego adiunkta przy katedrze Filologii Słowiańskiej. Jest człowiekiem niezwykle wykształconym, ale jego specjalizacja i chęć prowadzenia badań w kierunku indianistycznym jest jak na lata powojenne, w których szuka się praktycznych umiejętności, zbyt oryginalna. W roku akademickim1946/47 otrzymuje jedynie 4 godziny zajęć: 2 godz. lit. i fil. indyjskiej oraz 2 godz. gramatyki sanskryckiej. Początkowo ma tylko 5 studentów, 4 na lit. i fil. oraz 1 na gramatyce języka palijskiego, która stała się jedną z jego wielkich badawczych namiętności.

Lata z minimalną ilością godzin dydaktycznych zajmują mu tłumaczenia
i praca własna nad tekstami dawniej wydanymi: Tomasza a Kempis, O naśladowaniu Chrystusa (1947), Dhammapadam, Ścieżka prawdy: podstawy moralności buddyjskiej, (1948), nowymi: „Zarys filozofii indyjskiej”, Gramatyka języka palijskiego, wydana pośmiertnie (1963). Ze szczególnym zaangażowaniem przystąpił do nowego tłumaczenia zupełnie wyczerpanego 1 polskiego wydania Zarysu gramatyki porównawczej języków indoeuropejskich, A. Meilleta, które miało być oparte na siódmym, znacznie zmienionym wydaniu oryginału. Podręcznik ten był szalenie ważny dla językoznawców. 

Rok 1948 przynosi przedłużenie adiunktury przy katedrze Filologii słowiańskiej do roku 1950 z wymiarem 30 godzin tygodniowo. Interesuje się
i rozpoczyna studia porównawcze nad językiem Marcina Bielskiego i Łukasz Górnickiego z językiem innych autorów renesansu polskiego XVI wieku.

W roku 1950 donosi o ukończeniu pracy nad przekładem, pisze: „Metoda językoznawcza A. Meilleta i w ogóle całej zachodniej gramatyki porównawczej, spotkała się obecnie z tak ostrą krytyką czynników miarodajnych, że książka ta nie może być obecnie drukowana”. Zawód musiał być potworny. W tym czasie wystąpiła marksistowska krytyka tradycyjnego językoznawstwa historyczno-porównawczego z prajęzykami i rodzinami języków, ta teoria została uznana za burżuazyjny rasizm. Abstrakcyjne struktury gramatyczne i fonetyczne ignorują fakt, że język służy realnemu procesowi komunikacji mas pracujących …

Przedłużenie nominacji na adiunkta wydziału Humanistycznego przy katedrze filologii słowiańskiej pod koniec 1950 roku nie przynosi akceptacji ministerialnej. M jest przeniesiony na analogiczne stanowisko przy Katedrze Języka i Literatury Niemieckiej. Co można uważać za rodzaj niewielkiego awansu.

 Od 1954 jest docentem UŁ.  Opinię o działalności wymaganą do tej nominacji złożyli: prof. dr. Eugeniusz Słuszkiewicz oraz prof. dr. Helena Wilman – Grabowska. Dopiero od tego momentu staje się samodzielnym pracownikiem nauki. Jest pracownikiem uniwersytetu do roku 1960, w którym zostaje przeniesiony na emeryturę.

Wykłada w szerokim zakresie filologię i filozofię indyjską, języki: sanskryt, wedyjski i palijski, historię literatury indyjskiej, poetykę i dramat sanskrycki, Rigwedę, filozofię i religię Wed,  teksty filozoficzne Mahabharaty, teksty palijskie kanonu buddyjskiego, buddyzm, historię i geografię Indii, materializm ćarwaka. Praca pedagogiczna, postawa badacza, który musi nie tyle tłumaczyć co interpretować, encyklopedyczna wiedza, ostrożność wobec autorytetów były tym co przekazywał studentom i kolegom.

Z polskich artykułów wydanych drukiem wspomnieć należy: „Epos indyjskie i epos greckie”, „Buddyzm w Burmie”, „Zagadnienia rodzajów literackich w literaturze i poetyce indyjskiej”.

SM był członkiem Polskiego Towarzystwa Orientalistycznego od roku 1923, członkiem Bhandarkar Oriental Reserch Institute w Poona, członkiem Związku Literatów Polskich, Członkiem korespondentem Łódzkiego Towarzystwa Naukowego.

Owocem jego 50 letniej pracy nad tekstem Rigwedy, która uczyniła go autorytetem na skalę światową jest tłumaczenie 80 pieśni ze wstępem i komentarzami, wydane drukiem dopiero po śmierci SM jako „Hymny Rigwedy”(1971).

Zmarł 8 sierpnia 1961, po 3 zawale serca. Pochowany w grobowcu żony na cmentarzu Powązkowskim w Warszawie kw. 170-2-25,26. Testamentem z dnia: 27 stycznia 1958 roku przeniósł wszelkie prawa autorskie na siostrzenicę, córkę brata śp. Jana Michalskiego” – Ewę Michalską.

Do dnia ukończenia powyższego biogramu nie udało się ustalić kto zabrał pozostawione przez Michalskiego dokumenty, książki, rękopisy, poprawione wydanie Zarysu gramatyki porównawczej języków indoeuropejskich, notatki, plany wykładów i ćwiczeń, archiwum artykułów napisanych po 1945 roku. Wszelakie inne teksty, które stanowiły dorobek naukowy i osobisty. Kto likwidował zawartość łódzkiego mieszkania Michalskiego?

Osobą zaangażowaną w wydanie pośmiertnie 2 prac Michalskiego była Grażyna Spychalska – Wilczurowa. Czy dostała je od chorego Michalskiego? Czy może były pozostawione w gabinecie uniwersyteckim? Czy zostały odzyskane z mieszkania? Dokładam starań by dowiedzieć się więcej na ten temat. 

 Biogram powyższy nie zawiera odnośników do żródeł ze względu na dostosowanie tekstu do strony www. Jest też opisowy aby przybliżyć konteks twórczy.

Pełna wersja znajdzie się w zaktualizowanej pracy S. F. Michalskiego, Walka o Polskę lub na żądanie czytelników @.

Piotr Michał Grajnert